[Quốc tế] Khủng hoảng di cư tại Ceuta: Tính toán địa chính trị của Morocco và tình thế tiến thoái lưỡng nan của EU, giải đáp qua 7 câu hỏi

Khu vực "Ceuta" thuộc Tây Ban Nha ở Bắc Phi đã xảy ra sự kiện vượt biên quy mô lớn, làm dấy lên những lo ngại về chính sách nhập cư của EU. Ceuta nằm ở đâu? Tại sao người Morocco lại mạo hiểm vượt biên bất hợp pháp? Sự kiện này có liên quan đến tính toán địa chính trị của Morocco không? Đài Phát thanh Quốc tế (RTI) đã tổng hợp 7 điểm hỏi đáp chính để bạn dễ dàng nắm bắt. Theo báo cáo từ truyền thông nước ngoài, trong vài ngày qua, hơn 60.000 người đã đến Ceuta, nhưng phần lớn đã bị trục xuất về Morocco, chỉ còn lại một số nhóm nhỏ người di cư đang lang thang tại địa phương. Theo thống kê của chính quyền Tây Ban Nha, hiện có 72 người thiệt mạng, nhưng Hiệp hội Nhân quyền Morocco (AMDH) cho biết con số thực tế gần 130 người, và hàng chục người vẫn mất tích. Tạp chí TIME của Mỹ đưa tin, người đứng đầu Ceuta, Juan Jesus Vivas, cho biết trong một cuộc phỏng vấn rằng quy mô của dòng người đổ bộ "giống như 1 triệu người bất hợp pháp tràn vào Tây Ban Nha". "Ceuta" ở đâu? "Lãnh thổ biệt lập" là gì? Ceuta là một bán đảo nằm ở bờ biển phía bắc châu Phi, có diện tích 19,9 km vuông. Đây là một trong hai lãnh thổ biệt lập của Tây Ban Nha trên lục địa châu Phi, lãnh thổ còn lại là Melilla, nằm cách Ceuta khoảng 220 km về phía đông nam. Hai thành phố tự trị này là biên giới đất liền duy nhất giữa EU và châu Phi. Ceuta chỉ cách đại lục Tây Ban Nha bởi eo biển Gibraltar. Với dân số khoảng 83.000 người, Ceuta bao gồm cả người Cơ Đốc giáo và Hồi giáo, trong đó có cả cư dân từ Morocco và Tây Ban Nha cũng như những người đi làm xuyên biên giới. Người dân ở đây từ lâu đã sống hòa thuận với nhau. "Lãnh thổ biệt lập" (exclave) là lãnh thổ của một quốc gia hoặc khu vực bị bao quanh hoàn toàn bởi lãnh thổ của quốc gia khác về mặt địa lý, không liền mạch với phần lãnh thổ chính của quốc gia đó. Nằm ở Bắc Phi, tại sao lại thuộc về Tây Ban Nha? Theo hãng truyền thông quốc tế AnewZ có trụ sở tại Baku, Ceuta đã là một cảng biển và căn cứ quân sự quan trọng trong nhiều thế kỷ nhờ vị trí chiến lược. Trước khi quân đội Bồ Đào Nha chiếm đóng Ceuta vào năm 1415, nơi đây từng bị kiểm soát bởi các chế độ khác nhau ở Địa Trung Hải và Bắc Phi. Sau khi vương quốc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha hợp nhất vào năm 1580, Ceuta đã thuộc về sự cai trị của chế độ quân chủ Iberia. Khi Bồ Đào Nha giành lại độc lập vào năm 1640, Ceuta vẫn nằm dưới sự cai trị của Tây Ban Nha. Hiệp ước Lisbon ký năm 1668 chính thức công nhận Bồ Đào Nha thừa nhận chủ quyền của Tây Ban Nha đối với Ceuta. Năm 1995, Tây Ban Nha trao quyền tự trị cho Ceuta, nhưng trong các quy định về quyền tự trị, Ceuta được xác định là một phần không thể tách rời của Tây Ban Nha, đồng thời cho phép Ceuta quản lý các công việc địa phương thông qua nghị viện và chính phủ của mình. Morocco từ lâu đã phản đối chủ quyền của Tây Ban Nha đối với Ceuta và Melilla, coi đây là tàn dư của sự cai trị thuộc địa châu Âu. Tây Ban Nha bác bỏ tuyên bố này, nhấn mạnh rằng cả Ceuta và Melilla đều là những phần không thể tách rời của lãnh thổ Tây Ban Nha. Với hệ thống phòng thủ biên giới nghiêm ngặt, tại sao người di cư vẫn đổ về đây? Theo báo The Guardian của Anh, ít nhất từ giữa những năm 1990, hàng nghìn người đã vượt Địa Trung Hải từ các quốc gia Bắc Phi và Thổ Nhĩ Kỳ để đến châu Âu xin tị nạn. Theo Đài Truyền hình Canada (CBC), Tây Ban Nha là một trong những cửa ngõ chính để người di cư vào châu Âu. Một số hy vọng tìm kiếm cơ hội cải thiện điều kiện kinh tế, số khác lại muốn chạy trốn khỏi xung đột bạo lực ở quê nhà. Trong đó, Ceuta và Melilla được coi là điểm đến quan trọng từ Morocco và các khu vực khác của châu Phi đến Tây Ban Nha, do đó cả hai địa điểm đều được trang bị các cơ sở phòng thủ biên giới nghiêm ngặt. Thông thường, nhiều người di cư đến Ceuta hoặc Melilla sẽ bị trục xuất ngay lập tức, trong khi một số khác sẽ được đưa vào các trung tâm tiếp nhận người xin tị nạn để thẩm tra, với hy vọng xin tị nạn tại Tây Ban Nha. Đối mặt với nguy cơ vượt biên, thanh niên Morocco đang đối mặt với những khó khăn gì? Người dân Morocco đã bày tỏ sự bất mãn kéo dài đối với sự thất bại của các dịch vụ công và tình trạng nghèo đói. Các cuộc biểu tình quy mô lớn đã bùng nổ vào cuối năm ngoái. Nhiều thanh niên đã chờ đợi cơ hội để vượt biên và tìm kiếm tương lai tốt đẹp hơn. Theo số liệu thống kê chính thức, mặc dù tỷ lệ thất nghiệp quốc gia của Morocco đã giảm nhẹ xuống 13% vào năm 2025, nhưng tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên trong độ tuổi 15-24 vẫn lên tới 37,2%. Hiểu lầm phán quyết của tòa án, làm thế nào mà sự kiện vượt biên lại mất kiểm soát chỉ sau một đêm? Theo hãng tin AP, chính quyền Ceuta và Madrid cho rằng sự kiện này bắt nguồn từ một phán quyết gần đây của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha, cấm áp dụng biện pháp "trục xuất ngay lập tức" đối với người di cư đến bằng đường biển, tương tự như những người đến bằng đường bộ hoặc leo qua hàng rào biên giới. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez cho biết các băng nhóm buôn người đã hiểu sai phán quyết này, nhưng ông cũng thừa nhận rằng phán quyết này có thể đã gây ra sự hỗn loạn. Mặc dù phán quyết này không hợp pháp hóa việc nhập cảnh bất hợp pháp, cũng không đảm bảo rằng những người bơi đến nơi sẽ được ở lại Tây Ban Nha, nhưng tin tức này đã lan truyền nhanh chóng trên mạng xã hội Morocco từ ngày 30 tháng 7, khiến ngày càng nhiều người cố gắng bơi đến Ceuta. Truyền thông Morocco Hespress đưa tin, thậm chí còn có các nhóm trên Facebook chia sẻ bản đồ đến Ceuta, các kỹ thuật vượt biên và thông tin mua vây bơi để hỗ trợ mọi người vượt biển. CNN đưa tin, Gemma Pinyol-Jimenez, giám đốc chính sách nhập cư và đa dạng tại think tank Instrategies, cho biết: "Phán quyết này chỉ đơn giản có nghĩa là không thể đẩy người ta trở lại biển trực tiếp vì không có biên giới chính thức trên biển... Mục đích là để cảnh sát thực thi pháp luật thuận lợi hơn, nhưng không có nghĩa là những người này có thể ở lại Ceuta." Daniel Thym, giáo sư luật tại Đại học Konstanz (Đức), cho biết: "Điều quan trọng cần hiểu là các phong trào di cư hầu như không bao giờ chỉ do một yếu tố duy nhất gây ra. Phán quyết này có thể là một tia lửa, nhưng còn nhiều yếu tố khác đóng vai trò đằng sau." Ẩn chứa đấu đá, những xung đột địa chính trị nào liên quan? Tuy nhiên, sự kiện lần này có thể liên quan đến cuộc đấu tranh giữa Morocco và Algeria. Chuyến thăm Algeria gần đây của ông Sanchez có thể là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự kiện này. Báo The Guardian đưa tin, sự kiện vượt biên quy mô lớn gần đây nhất xảy ra vào tháng 5 năm 2021. Khi đó, Tây Ban Nha đã quyết định cho phép lãnh đạo của "Mặt trận Polisario", phong trào độc lập Tây Sahara, đến Tây Ban Nha điều trị COVID-19, điều này đã gây ra sự bất mãn cho Morocco. Morocco sau đó đã nới lỏng kiểm soát biên giới, dẫn đến khoảng 10.000 người di cư vượt biên vào Ceuta. Matteo Villa, một nhà nghiên cứu di cư tại ISPI (Viện Nghiên cứu Chính trị Quốc tế) của Ý, cho biết sự kiện này có khả năng cao liên quan đến các yếu tố chính trị, và Morocco có thể đang sử dụng việc nới lỏng kiểm soát biên giới để thể hiện "quyền kiểm soát" của mình. Ông nói rằng chính quyền Morocco biết rằng hành động này sẽ gây ra phản ứng mạnh mẽ ở châu Âu, và Morocco "thích thú khi thấy các nước châu Âu đấu đá lẫn nhau." Phản ứng dây chuyền, cuộc khủng hoảng này sẽ tác động đến chính trường châu Âu như thế nào? Làn sóng di cư này đã nhanh chóng trở thành tâm điểm chính trị trên toàn châu Âu. TIME magazine đưa tin, trong giới chính trị Tây Ban Nha, các nhân vật cánh hữu đang lợi dụng sự kiện này để chỉ trích chính phủ cánh tả ủng hộ người nhập cư của ông Sanchez. Trong khi các nước châu Âu khác đang dần thắt chặt chính sách nhập cư, chính phủ của ông Sanchez vào đầu năm nay đã công bố kế hoạch hợp pháp hóa người nhập cư, dự kiến sẽ tạo điều kiện cư trú hợp pháp cho khoảng 500.000 người nhập cư đang sinh sống tại Tây Ban Nha nhưng không có giấy tờ hợp pháp. Tuy nhiên, hiện đã có hơn 1 triệu người nộp đơn. Đối với các nước EU, CNN đưa tin, Ý đã tuyên bố áp dụng các biện pháp kiểm soát biên giới tạm thời đối với những người nhập cảnh từ Tây Ban Nha, trong khi Pháp cho biết sẽ tăng cường kiểm tra biên giới. Các đảng đối lập ở Tây Ban Nha cáo buộc chính phủ của ông Sanchez quản lý biên giới quốc gia yếu kém, và các nhà lãnh đạo châu Âu một lần nữa kêu gọi thực hiện các chính sách nhập cư nghiêm ngặt hơn. Al Jazeera đưa tin, EU tuyên bố sẽ tổ chức một cuộc họp video vào ngày 4 để thảo luận về các biện pháp ứng phó nhanh chóng và phối hợp, nhằm ngăn chặn "các hành động vượt biên mất kiểm soát tiếp tục xảy ra."